Fotoğraf ve telif hakkı: temel bilgiler

Deklanşöre her bastığında genellikle yasanın koruduğu bir eser üretirsin; internette bulduğun her fotoğrafın da bir sahibi vardır. Bu rehber temel konuları sade bir dille anlatıyor: fotoğraf kime ait, Creative Commons gibi lisanslar nasıl işler, insanlar ve binalar ne zaman önem kazanır, kendi işini nasıl korur ve hakkını nasıl ararsın. Bu metin genel bilgidir, hukuki tavsiye değildir. Telif hukuku ülkeden ülkeye değişir; yine de ülkelerin çoğu Bern Sözleşmesi'nde ortak bir temele sahiptir. Türkiye'de temel düzenleme 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu'dur (FSEK). Somut bir durumda, özellikle para ya da anlaşmazlık söz konusuysa, ulusal mevzuatı incele veya bir avukata danış.
Hızlı başvuru (genel; ülkeye göre değişir)
| Durum | Genelde olur mu? | Bölüm |
|---|---|---|
| Kendi fotoğrafını paylaşmadan önce tescil ettirmek | Çoğu ülkede gerekmez | 1 |
| Arama motorunda bulunan fotoğrafı kullanmak | Hayır, lisans izin vermiyorsa | 2 |
| CC BY fotoğrafı doğru atıfla kullanmak | Evet, lisans şartlarına uy | 3 |
| CC NC fotoğrafı reklamda kullanmak | Hayır | 3 |
| CC0 ya da kamu malı fotoğraf kullanmak | Evet (atıf yine de nazik olur) | 3 |
| Reklamda tanınabilir kişi, izin belgesi yok | Genelde hayır | 4 |
| Haber ya da editoryal kullanımda tanınabilir kişi | Çoğu zaman evet, ülkeye bağlı | 4 |
| Kamusal sokaktan görünen bina | Panorama özgürlüğüne bağlı | 5 |
| Biri fotoğrafını izinsiz paylaşmış | Önce iletişim, sonra kaldırma bildirimi | 7 |
1Fotoğrafların kendiliğinden senindir
Çoğu ülkede telif hakkı, fotoğraf çekilip sensöre, karta ya da filme kaydedildiği anda doğar. Tescil ettirmen, © işareti koyman ya da önce yayımlaman gerekmez. Bu kendiliğinden koruma ilkesi, neredeyse tüm ülkelerin taraf olduğu uluslararası bir antlaşma olan Bern Sözleşmesi'nden gelir.
Genel kural olarak fotoğrafı çeken kişi eserin sahibidir. İş ilişkisi içinde çekilen ya da sözleşmeyle farklı düzenlenen sipariş işleri yaygın istisnalardır. Koruma uzun sürer; birçok ülkede yaratıcının ömrü artı 50 ya da 70 yıldır (Türkiye'de ömür artı 70 yıl), ama süre ülkeye göre değişir.
ABD gibi bazı ülkelerde isteğe bağlı tescil vardır. Koruma için gerekmez, ancak o ülkede mahkemede hak aramayı kolaylaştırabilir.
- Fotoğraflarının çektiğin andan itibaren korunduğunu varsay; başlamak için evrak gerekmez.
- Sahipliğini kanıtlamak için orijinal dosyaları (RAW ya da tam boy JPEG) sakla.
- Bir müşteri ya da işveren için çekiyorsan, görsellerin kime ait olduğunu ve nasıl kullanılacağını yazılı olarak kararlaştır.
- İsteğe bağlı tescil olan bir ülkede yaşıyorsan, ticari önemi yüksek fotoğraflar için bunu düşün.
2Google'da bulmak, serbest demek değildir
Arama motoru görsellerin nerede olduğunu gösterir, onları kullanıp kullanamayacağını değil. İnternetteki fotoğrafların neredeyse hepsi, telif notu olmasa bile varsayılan olarak korunur. İzin almadan bir bloga, sosyal medya hesabına ya da ürün sayfasına kopyalamak sahibinin haklarını ihlal edebilir.
Fotoğrafçının adını yazmak tek başına bu sorunu çözmez. Atıf naziktir ve lisanslarda çoğu zaman şarttır, ama iznin yerini tutmaz.
- Açık bir lisans aksini söylemedikçe bulduğun her görseli tüm hakları saklı kabul et.
- Arama motorlarının kullanım hakları filtresini kullan, sonra lisansı orijinal sayfada doğrula.
- Sahibinden izin iste ve yanıtını yazılı olarak sakla.
- Emin değilsen kendi fotoğrafını çek ya da güvenilir, özgür lisanslı bir arşiv kullan.
3Lisanslar: Creative Commons ve kamu malı
Lisans, önceden verilmiş izindir. Creative Commons (CC) lisansları birkaç öğeden oluşan standart, ücretsiz lisanslardır. BY, yaratıcıya atıf yapman gerektiği anlamına gelir. SA (AynıLisanslaPaylaş), uyarladığın her sürümü aynı lisansla paylaşman gerektiğini söyler. NC (GayriTicari) ticari kullanımı dışarıda bırakır. ND (Türetilemez) eseri paylaşabileceğini ama değiştiremeyeceğini, örneğin sert kırpma ya da kolaja dönüştürme yapamayacağını belirtir.
Bu öğeler birleşir; örneğin CC BY-SA ya da CC BY-NC-ND. CC0 farklıdır: yaratıcı yasanın izin verdiği ölçüde haklarından feragat eder, böylece eser kamu malı gibi kullanılabilir. Kamu malı eserlerin telifi yoktur, çoğunlukla süre dolduğu içindir; serbestçe kullanılabilir, ancak bazı ülkelerde adın belirtilmesi gibi manevi haklar sürer.
Wikimedia Commons, nasıl atıf yapılacağına iyi bir örnektir. Her dosya sayfası yaratıcıyı adlandırır, lisansı belirtir ve lisansa bağlantı verir. İyi bir atıf bu üçünü içerir: örneğin Fotoğraf: Ayşe Yılmaz, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons üzerinden; dosya sayfası ve lisans metnine bağlantıyla.
- İndirmeden önce kaynak sayfadaki lisans kodunu oku.
- Atıfta yaratıcıyı, lisans adını ve kaynak ile lisans metnine bağlantıları ver.
- NC görselleri reklam, ürün ya da ücretli müşteri işlerinde kullanma.
- ND görselleri düzenleme; olduğu gibi paylaş.
- SA bir görseli uyarlarsan, kendi sürümünü aynı lisansla yayımla.
4İnsan fotoğrafları ve model izni
İnsan fotoğraflamayla ilgili kurallar büyük farklar gösterir. Bazı ülkelerde kamusal alanda insanları fotoğraflayıp sonucu birçok amaçla yayımlayabilirsin; bazılarında ise kişinin kendi görüntüsü üzerindeki hakkı, kamusal alanda bile güçlü biçimde korunur.
Temel ayrım editoryal ve ticari kullanım arasındadır. Editoryal kullanıma (haber, belgesel, eğitim) çoğu zaman daha esnek yaklaşılır. Reklam ya da ürün tanıtımı gibi ticari kullanım ise genellikle her tanınabilir kişiden imzalı bir model izin belgesi (model release) gerektirir. Stok ajansları ticari lisanslama için bu belgeyi normalde şart koşar.
- Ticari işlerde yayından önce her tanınabilir kişiden imzalı model izni al.
- Çocuklar için izni veli ya da vasiye imzalat.
- Özel ortamlarda, hassas konularda ve kırılgan kişilerde ekstra dikkatli ol.
- Başka bir ülkede insan fotoğraflamadan önce yerel kuralları öğren.
5Binalar, sanat eserleri ve panorama özgürlüğü
Binalar ve kamusal sanat eserleri de telifle korunabilir. Panorama özgürlüğü, kamusal alanlarda kalıcı olarak bulunan eserlerin fotoğraflarının yayımlanmasına izin veren bir istisnadır. Kapsamı çok değişir: bazı ülkeler neredeyse her kullanıma izin verir, bazıları binaları kapsar ama heykelleri kapsamaz, bazıları ticari kullanımı dışarıda bırakır, birkaç ülkede ise bu istisna ya çok dardır ya da yoktur.
Bundan ayrı olarak müze, alışveriş merkezi ve stadyum gibi özel mülk sahipleri, telif söz konusu olmasa bile giriş koşullarıyla fotoğraf kuralları koyabilir. Ticari işlerde markalar ve tescilli tasarımlar da ayrıca sorun yaratabilir.
- Eserin bulunduğu ülkenin panorama özgürlüğü kurallarına bak.
- Ticari kullanımda modern heykeller, duvar resimleri ve yeni mimari konusunda temkinli ol.
- Özel mülkte asılı fotoğraf kurallarına uy.
- Reklam işlerinde mülk sahibinden mülk izni (property release) almayı düşün.
6Kendi fotoğraflarını korumak
Bir fotoğrafı kopyalanamaz hale getiremezsin, ama sahipliği açık, kopyalamayı da izlenebilir kılabilirsin. Meta veriler (EXIF ve IPTC alanları) dosyanın içinde adını, telif notunu ve iletişim bilgini taşıyabilir. Bazı siteler yüklemede meta verileri sildiği için bu yardımcıdır ama garanti değildir.
Filigran görünür bir caydırıcıdır ve paylaşılan görsellerde adını korur. Öte yandan dikkati fotoğraftan dağıtır; köşedeki küçük filigranlar da kolayca kırpılır ya da silinir. Yaygın bir orta yol, yalnızca web boyutundaki görsellere küçük ve sade bir işaret koymaktır.
Tersine görsel arama araçları, bir fotoğrafı yükleyip internette başka nerede göründüğünü bulmanı sağlar. En iyi fotoğraflarını ara sıra kontrol etmek, izinsiz kullanımı fark etmenin kolay bir yoludur.
- Fotoğraf makinende ya da düzenleme yazılımında IPTC telif, yaratıcı ve iletişim alanlarını doldur.
- Tam çözünürlüklü orijinalleri değil, web boyutundaki kopyaları paylaş.
- Filigran kullanacaksan sade tut ve artısı eksisine değer mi karar ver.
- Önemli fotoğraflarında zaman zaman tersine görsel arama yap.
7Biri fotoğrafını kullanırsa
Birçok durum basit bir hatadır ve kibar bir mesajla çözülür. İşe kanıt toplayarak başla: tarihli ekran görüntüleri, sayfa adresi ve orijinal dosyan.
İletişim sonuç vermezse platformların ve barındırma sağlayıcılarının çoğu telif şikâyetleri için bir kaldırma (takedown) süreci sunar; ABD'deki DMCA bildirimleri ya da platformun kendi formu gibi. Kaldırma yerine lisans ücreti de isteyebilirsin. Ciddi ya da ticari ihlallerde veya itiraz edilen durumlarda ilgili ülkenin fikri mülkiyet hukukunu bilen bir avukata başvur.
- Harekete geçmeden önce ekran görüntülerini, adresi ve tarihi kaydet.
- Kullanıcıya ya da site sahibine kibarca ulaş; atıf, ücret ya da kaldırma iste.
- Yanıt gelmezse platforma ya da barındırma sağlayıcısına kaldırma bildirimi gönder.
- Ciddi ya da ticari durumlarda bir avukata danış.
8İstisnalar: adil kullanım ve alıntı
Yasaların çoğu bazı kullanımlara izinsiz olanak tanır. ABD'de buna adil kullanım (fair use) denir ve amaç, kullanılan miktar ve piyasaya etkisi gibi ölçütlerle her olayda ayrı değerlendirilir. Birçok başka ülkede, Türkiye dahil, alıntı, eleştiri, haber, eğitim ya da kişisel kullanım gibi daha dar ve sayılmış istisnalar vardır.
Bu istisnalar sınırlıdır ve somut duruma bağlıdır; bunlara kolayca güvenme. Bütün bir fotoğrafı kullanmayı haklı çıkarmak, bir metinden kısa alıntı yapmaktan daha zordur.
- Kâr amacı yok ya da atıf yaptım diye kullanımın serbest olduğunu varsayma.
- İnceleme ya da yorum gibi açık bir amaç için yalnızca gerektiği kadarını kullan.
- Emin değilsen izin iste ya da özgür lisanslı bir görsel seç.
Yayımlamadan önce (genel bilgidir, hukuki tavsiye değildir)
- Kendi fotoğraflarım: orijinaller saklı, IPTC telif alanları dolu
- Başkalarının fotoğrafları: iznim ya da açık bir lisansım var
- CC görseller: yaratıcı, lisans ve bağlantılar belirtildi; NC ve ND şartlarına uyuldu
- Ticari kullanımda tanınabilir kişiler: imzalı model izinleri alındı
- Binalar ve sanat eserleri: o ülkenin panorama özgürlüğü kontrol edildi
- Özel mülk: asılı fotoğraf kurallarına uyuldu
- Adil kullanım ya da alıntı gibi istisnalara kolayca güvenilmedi
- Yasalar ülkeye göre değişir; gerçek bir anlaşmazlıkta avukata danışılır